Համշէնահայութիւնը (Մաս առաջին)

Թուրքիոյ Հանրապետութեան հիւսիս-արեւելքը կամ Սեւ Ծովու հարաւ-արեւելքը ընդգրկող
տարածքը, պատմական հաւաստի աղբիւրներու համաձայն, կը կոչուի Համշէն: Հոն
բնակութիւն հաստատած հայերուն տրուած է համշէնցի անունը (թրքերէն՝ հեմշինլի), որ
կու գայ Համշէն կամ Համամաշէն տարածքաշրջանէն:

Շրջանային Շրջանային քարտէս

Մեծ Հայքի Սվազ, Երզնկա, Էրզրում եւ Արտահան քաղաքներու հիւսիսը գտնուող
պոնտական լեռնաշղթայի ծովեզերեայ տարածքը եղած է պատմական Համամաշէնը, Ք. Ե.
8րդ դարու աւարտէն առաջ՝ հանդիսանալով Համամ Ամատունի հայ իշխանին
հետեւորդներուն ապաստանած տարածքը:

Համշէն տարածքաշրջանի բնակիչները, ներկայիս կը բաժնուին երկու անջատ
համայնքներու: Առաջինին մաս կազմողները կ’ապրին Արեւմտեան Համշէն (Տրապիզոնի եւ
Ռիզէյի նահանգներուն մէջ), կը կոչուին հեմշինլի, կը խօսին թրքերէն ու կ’ուրանան իրենց
հայկական ծագումը:

Իսկ Արեւելեան Համշէնի (որ առհասարակ կը ներառէ Արտուին նահանգին Հոփփա
գաւառը) բնակիչները կը խօսին հայերէնի բառբար մը, որ կը կոչուի Հոմշէցմա եւ կը
դաւանին ունեցած ըլլալ հայկական ծագում: Ասնոք ալ, հեմշինլիներուն նման, ընդունած են
մահմետական սիւննի դաւանանքը:

Երրորդ համայնքն մըն ալ համշէցիններու, որ կը պատկանի Հայ Առաքելական եկեղեցւոյ,
հաստատուած է Աբխազիոյ եւ Հարաւային Ռուսիոյ՝ Քրասնոտար մարզէն ներս: Ըստ
հաւաստի աղբիւրներու, Քրասնոտարի շրջանէն ներս այսօր հայութեան թիւը հասած է
800.000ի, ու համշէնցիները տեղւոյն հայկական համայնքէն ներս իրենց անվերապահ
մասնակցութիւնը կը բերեն, երբեմն ալ աւանդապահ իրենց սովորութիւններով՝ պահելով
հայկական մշակոյթի աւանդոյթները:

Ամատունիներու բերդը Ֆորթունա գետի  հովիտին մէջ

Աշխարհագրական Տուեալներ
Համշէնը որպէս աշխարհագրական տարածք,
այսօրուայ Թուրքիոյ Հանրապետութեան 4 նահանգներ
կը ներառէ: Պատմական Պոնտոսի արեւելեան
լեռնաշղթային (Կապադովկէական Պոնտոս)
ծովեզերեայ մասը՝ Սեւ ծովու հարաւ-արեւելեան
շրջանը ու Աճարիոյ սահմանը իր Արտուին նահանգով:

Ջրառատ գետակներ գոյութիւն ունին տարածքէն ներս՝
Սուսա, Սենոզ եւ Չիմիլ, որոնք կ’ոռոգեն ծովեզերեայ
շրջանը: Իսկ Ֆորթունա (Ֆիրթինա) եւ Սեւ (Ղարա)
գետերը իրենց ջրառատ հոսանքով Համշէնի մեծագոյն
գետերը կը նկատուին:

Պոնտական լեռնաշղթան ունի երեք բարձր գագաթներ.

Խաչ քար (12926 ոտք կամ 3932 մեթր), Վարշամաք (12172

ոտք կամ 3711 մեթր) եւ Թատոս (11677 ոտք կամ 3560 մեթր): Խաչ քար ձիւնապատ գագաթի
ստորոտէն կը հոսի Ֆորթունա (Փորթանիս) գետը ու կ’ոռոգէ մշտադալար շրջանը, թափելէ
առաջ Սեւ ծով, Ռիզէ (Աթինա) գաւառի մօտ, ու շրջանը գետին անունով կոչուած է
Ֆորթունա Հովիտ, որ եղած է պատմական Համամաշէն կեդրոնը Համշէնի իշխանութեան,
այսօրուան Հոփփա եւ Տրապիզոնի միջեւ գտնուած տարածքով: Խաչ քար լերան նաեւ
տրուած է Փարհալ կոչումը՝ հելլենական Փարիատրէս (Paryadres) պատմական անունէն:

Անասնաբուծութիւնը եւ գիւղատնտեսութիւնը կը կազմեն շրջանի արդիւնաբերութեան
կարեւորագոյն մասը: Ծովեզերեայ քաղաքներն ալ, ձկնորսութեան յատուկ ծրագիրներով,
կը նպաստեն շրջանի տնտեսութեան:

Արտուին նահանգի Հոփփա քաղաքը այսօր դարձած է Սեւ ծովու հարաւային շրջանի
կարեւոր զբօսաշրջիկութեան վայրերէն մին, իր ծովեզերեայ բնութեամբ: Իսկ Տրապիզոնի
նաւահանգիստն ալ կարեւոր դեր կը խաղայ, զարկ տալով առեւտուրին:
Տարածքաշրջանը դաշտային խոնաւութիւն մը ունի առհասարակ, մշուշապատ
բարձունքները օդափոխութեան որպէս վայր կը ծառայեն շրջանի բնակչութեան համար:
Իսկ անձրեւները անխուսափելի են, տարուան կարեւոր մասը կազմելով:

ԱՐԱ ԱՀԱՐՈՆԵԱՆ