Համշէնահայութիւնը (Մաս երկրորդ)

Պատմական տեղեկութիւններ մինչեւ 15րդ դարու աւարտը

Ըստ միջնադարեան պատմիչ Ղեւոնդի կողմէ արձանագրուած տեղեկութեանց, Ք. Ե. 8րդ դարու աւարտէն առաջ (ճշգրիտ թուական որպէս ըստ կարգ մը աղբիւրներու նշուած է 790

թուականը) Մեծ Հայքի Արարատեան, Արագածոտն, Կոտայք եւ Վասպուրական նահանգի Արտաս գաւառէն, Ամատունի տոհմի Շապուհ իշխանը եւ իր որդին Համամը (Մեծ թոռը Ամատունի իշխան Վահանի) արաբական արշաւանքներէն խուսափելով, 12.000 հայ հետեւորդներով, կը լքեն իրենց պապենական կողը: Ամատունի իշխանները կը գաղթեն դէպի հիւսիս ու կը հաստատուին Պոնտական լեռնաշղթայի հիւսիսը՝ որ մաս կը կազմէր բիւզանդական կայսրութեան: Անոնք կը հաստատուին Խաղտիք գաւառի տարածքին որուն հելլենական անուանումն էր Թամպութ: Խաղտիք գաւառը կը գտնուի Ֆորթունա եւ Սեւ գետերու հովիտէն ներս, ներկայի Տրապիզոնի եւ Հոփփայի միջեւ, Ռիզէ նահանգի շրջան: Բիւզանդական կայսրութեան հիւրընկալ մօտեցումը Ամատունի տոհմին ընթացք կու տայ Համշէնի Հայկական իշխանութեան, իսկ իրենց բնակած շրջանն ալ կը կոչուի Համամաշէն, որոշ շրջան մըն ալ մաս կազմելով Տրապիզոնի ժամանակաւոր կայսրութեան:

Համշէնի Հայկական իշխանութիւնը՝ Ամատունի Տոհմին՝ երբեք մաս չէ կազմած հետագային Բագրատունեաց Հայկական թագաւորութեան (885 Ք. Ե.) ու մնացած է իր բարօր վիճակով որպէս վասալ իշխանութիւն բիւզանդական կայսրութեան, նոյնիսկ 1045ի Բագրատունեաց հարստութեան անկումէն ետք, մինչեւ 1071ի Մանազկերտի ճակատամարտը: Հակառակ Սելճուքներու արշաւանքին, հայկական լեռնաշխարհի տարածքին գոյութիւն ունէին անկախ իշխանական տոհմեր, իսկ դրացի վրացական պետութեան համար ալ կարեւոր կը նկատուէր պոնտական լեռնաշղթան՝ բիւզանդական հարստութեան տկարացումին հետեւանքով: Բագրատունիներու մայրաքաղաք Անիի անկումէն ետք (1045), Սելճուքներու եւ ապա թիւրքմէն ցեղախումբերուն (ղարա քոյունլու) համար, Լերտահանի մօտ գտնուղ Իսպիր քաղաքը դարձած է մահմետական կառավարման կեդրոնը: Իսպիրէն անոնք կը ղեկավարէին Համշէնի տարածքը, զայն հեռու պահելով քրիստոնեայ Հայերէ, Վրացիներէ ու Բիւզանդացիներէ:

1489ին Համշէնի իշխանութիւնը վերջնականապէս կը գրաւուի Օսմանեան խռւժան բանակին կողմէ հակառակ իր անառիկ բարձունքներուն, իսկ հայազգի վերջին իշխանն ալ Դաւիթ Բ. (Պարոն Դաւիթ) որպէս գերի կ’աքսորուի Իսպիր ուր յետագային կը սպաննուի: Այս շրջանին (1497) նաեւ կը մահանայ հայկական մատենագիտութեան ծանօթ պատմագէտ ու բանասէր՝ Յովհաննէս Աբեղայ Համշէնացին:

 

ԱՐԱ ԱՀԱՐՈՆԵԱՆ