Համշէնահայութեան ներկայ իրավիճակը (Մաս չորրորդ)

Ամատունի իշխանական Տոհմի հետեւորդ հայերը, պատմական Համամաշէն կեդրոնը նկատած էին իրենց հայրենիքը, իսկ ան, Օսմանեան կայսրութեան սահմաններէն ներս գտնուելով, պարտադիր կրօնափոխութեան պատճառաւ կորսնցուցած էր իր հայկական դիմագիծը ու տոհմիկ սովորութիւնները: Այս երեւոյթը աւելի ակներեւ դարձաւ 19րդ դարու սկզբնաորութեան, երբ կրօնափոխ դարձած փոքրամասնութեանց պատկանող երիտասարդներ, ստացած ըլլալով մահմետաան կրթութիւն, ծրագրուած քարոզչական արշաւի անցած էին, մանաւանդ Սեւ ծովու հարաւային տարածքաշրջանի քաղաքներէն ներս:

Բայց այս պարագան 1850ական թուականներուն շրջուեցաւ, երբ Սուլթան Ապտիլ Մեճիտի կողմէ Հաքքը Հոծայուն օրինագիծը գործադրութեան դրուեցաւ, որ իրաւունք կու տար կայսրութեան տարածքին իրենց կրօնքը պահելու եւ դաւանելու իրենց լեզուն եւ մշակոյթը պահպանելու: Այս պարագան յատկանշկան եղաւ մանաւանդ Արտուին նահանգին համար, ուր համշէնահայութեան համար կարելի եղաւ պահել իր աւանդութիւններն ու հայակական բարբառը: Իսկ աւելի ուշ 1877-78 տարիներու ռուս-թրքական պատերազմին որպէս հետեւանք, Արտուինը մաս կազմեց Ցարական Ռուսաստանին: 1895ի Համիտեան ջարդերուն զոհ պիտի երթային բազմահազար Համշէնահայեր կրօնափոխութիւնը չընդունելու որպէս հետեւանք՝ Տրապիզոն նահանգէն ներս, իսկ նոյն շրջանին բազմահազար Համշէնահայերը ալ փախուստ կու տան դէպի Աբխազիա ու կը պահեն իրենց Հայ առաքելական դաւանանքը: Իսկ 1915ին Համշէնահայութիւնն ալ Մեծ Եղեռնի տարիներուն, թրքական վայրագ յարձակումներուն զոհ պիտի տար քանի մը տասնեակ հազար հոգի, իրենց կրօնքին համար: Աւելի ետք, Խորհրդային Վրաստանի կողմէ Աճարիան ներառումով, Համշէնը ամբողջութեամբ կը մնար Թուրքիոյ սահմաններէն ներս: Թուրքիոյ մէջ այլեւս չէին մնացած քրիստոնեայ Համշէնահայեր, մնացողներն ալ ստիպողաբար կրօնափոխ դարձած էին:

1944ի Նոյեմբեր 24-26ին, Ստալինի հրահանգով, Վրաստանի՝ Աբխազիոյ եւ Աճարիոյ շրջաններուն մէջ ապրող Համշէն ընտանիքներ պարտադրաբար հոն բնկաող լազերու, մսխէթ թուրքերու եւ իսլամացած Վրացիներու եւ Յոյներու հետ կը տեղափոխուին Կեդրոնական Ասիա՝ Ղազախստան, Կիրկիզիա եւ Իւզպէքիստան: Իսկ նոյն ժամանակաշրջանին, եւ Համաշխարհային Բ. Պատերազմէն ետք՝ մինչեւ 1953 թուականը, Թուրքիայէն փախստական Հեմշիլներ, յատկապէս Օրտու, Տրապիզոն եւ Կիւմիւշխանէ շրջաններէն եկան ապաստանելու Աբխազիա ու աւելի ուշ Քրասնոտար, ուր խորհրդային շրջանին, Մարզի հարաւային մասը կը կոչուի «Հայկական ազգային շրջան» իր 63 աւաններով: 1980էն ետք Կիրկիզիոյ Հեմշիլ ընտանիքներուն արտօնուեցաւ հաստատուիլ Քրասնոտարի շրջանը ու միանալ Համշէնահայերով բնակեցուած աւաններէն ներս, պահելով Հայ Առաքելական եկեղեցւոյ իրենց պատկանելիութիւնը:

Իսկ 1989էն ետք, մանաւանդ Կիրկիզ եւ Իւզպէք սահմանային բախումներուն, Իւզպէքիստանի Հեմշիլ ընտանիքներն ալ եկան հաստատուելու Քրասնատարի Հայկական ազգային շրջանէն ներս, ու հետագային դարձան ռուսահպատակ:

ԱՐԱ ԱՀԱՐՈՆԵԱՆ