Համշենահայության դաւանանքը եւ բարբառ (Մաս հինգերորդ)

Ներկայի կարգ մը աղբիւրներու համաձայն, աշխարհատարած համշէնահայութեան թիւը կը գնահատուի շուրջ 700.000: Բացի Թուրքիոյ, Հարաւային Ռուսիոյ եւ Աբխազիոյ համայնքներէն, հեմշիլներ կ’ապրին Անգարայի եւ Կոստանդնուպոլսոյ մէջ, ինչպէս նաեւ շատեր որպէս Թուրքիոյ հպատակ գաղթած են Եւրոպայի զանազան երկիրները:

Պատմական Համշէմի Հայկական իշխանութեան տարածքէն ներս կազմուած էր Խաչ քարի Հայ Առաքելական թեմը (Ամատունի Տոհմի հզօրութեան շրջանին) որ պահեց իր քրիստոնեայ դաւանանքը մինչեւ 1530 թուականը, որմէ ետք օսմանցի բռնակալները հայկական եկեղեցիները մզկիթի վերածեցին ու ծայր տուաւ բռնի իսլամութիւնը: Ըստ ռուս պատմաբաններու, 19րդ դարու երկրորդ կիսուն, Արտուին նահանգի եւ Աբխազիոյ մէջ բնակող Համշէնները պահպանած էին Հայ առաքելական եկեղեցւոյ աւանդական տօները՝ Տեառնընդառաջ, Համբարձում, Վարդավառ եւայլն, ու այդպէսով իրենց հայկական արմատները: Այսօր այդ երեւոյթը միայն կարելի է տեսնել Քրասնոտարի կազմաւորուած համայնքէն ներս, ուր կան նաեւ Հայկական եկեղեցիներ:

Համշէմահայութեան օգտագործած Հոմշէցմա բարբառը այսօր կը գործածուի Արտուին (Թուրքիա) նահանգի Հոփփա քաղաքը բնակող Համշէննրուն կողմէ, ինչպէս նաեւ Քրասնոտարի Քուպան քաղաքի համշէնցներուն կողմէ: Պատմական Համշէնի մէջ իսլամացած հայերուն թիւը կը գնահատուի շուրջ 70.000, փոքր համայնքներ ալ գոյութիւն ունին Էրզրումի եւ Կիւմիւշխանէյի եւ Սամառնի մէջ: Իսկ Քրասնոտարի մարզէն ներս Համշէնահայութիւնը կը գնահատուի 150.000ի շուրջ. աւելի նուազ՝ շուրջ 50 հազար ալ կը բնակին Աբխազիոյ տարածքին:

ԱՐԱ ԱՀԱՐՈՆԵԱՆ