Նախաբան և ռազմավարական համատեքստ
Հարավային Կովկասում ընթացող աշխարհաքաղաքական տեղաշարժերի, տարածաշրջանային անվտանգային մարտահրավերների և ինքնության վերաձևակերպման պայմաններում առանցքային նշանակություն է ստանում դարավոր հարևանությամբ ու պատմամշակութային ընդհանրություններով կապված ժողովուրդների ակադեմիական և ինտելեկտուալ երկխոսությունը:
2026 թվականի սեպտեմբերի 2-4-ը Երևանում՝ «Holiday Inn Yerevan – Republic Square» համալիրում անցկացված «Armeno-Georgica. Հայ-վրացական պատմամշակութային առնչություններ. հնագույն ժամանակներից մինչև նոր շրջան» միջազգային կոնգրեսը դարձավ հետխորհրդային շրջանի ամենամասշտաբային, համակարգված և ռազմավարական գիտական նախաձեռնություններից մեկը: Կոնգրեսը կազմակերպվել էր ՀՀ ԳԱԱ «Գեղարդ» գիտավերլուծական հիմնադրամի և Թբիլիսիի Իվանե Ջավախիշվիլիի անվան պետական համալսարանի (ԹՊՀ) Պատմության և ազգագրության ինստիտուտի համատեղ ջանքերով:
Այս միջոցառումը դուրս է գալիս սովորական ակադեմիական համաժողովի շրջանակներից. այն միտված է հայ-վրացական գիտակրթական կապերի խորքային ինստիտուցիոնալացմանը, պատմական անցքերի ապաքաղաքականացված, սկզբնաղբյուրահեն վերլուծությանը և տարածաշրջանային մարտահրավերներին գիտականորեն հիմնավորված պատասխաններ ձևավորելուն: Կոնգրեսի ձևավորումով դրվեց երկամյա պարբերականությամբ անցկացվող միջազգային ֆորումի հիմքը, որը հերթագայությամբ հյուրընկալվելու է Երևանում և Թբիլիսիում՝ ստեղծելով հայագիտության, վրացագիտության և կովկասագիտության զարգացման կայուն հարթակ:
Կոնգրեսի անցկացմանն իրական աջակցություն է ցուցաբերել ՀՀ Բարձրագույն տեխնոլոգիաների և գիտության կոմիտեն, որը 2022 թվականից ի վեր Վրաստանի Շոթա Ռուսթավելիի անվան ազգային գիտական հիմնադրամի հետ համատեղ ֆինանսավորում է տասից ավելի հայ-վրացական գիտական նախագծեր: Սա վկայում է այն մասին, որ Հայաստանի և Վրաստանի պետական ու ակադեմիական ատյանները հումանիտար հետազոտությունները դիտարկում են ոչ միայն որպես լոկ գիտական գործունեություն, այլև որպես պետական-ռազմավարական հետաքրքրությունների, գիտական դիվանագիտության և տարածաշրջանային կայունության ապահովման կարևորագույն գործոն:
Գիտական կառուցվածքը և թեմատիկ ուղղությունները
«Armeno-Georgica» կոնգրեսի աշխատանքները ընթացել են միաժամանակ երեք զուգահեռ դահլիճներում (Hall 1, Hall 2, Hall 3), ինչը հնարավորություն է տվել ընդգրկելու հայ-վրացական պատմամշակութային առնչությունների ամբողջ սպեկտրը՝ նախապատմական ժամանակներից, անտիկ շրջանից և միջնադարից մինչև նոր ու նորագույն պատմության փուլերը: Զեկուցումները վերաբերել են հնագիտությանը, վիմագրությանը, ձեռագրական ժառանգությանը, դրամագիտությանը, եկեղեցական-դավանաբանական հարաբերություններին, քաղաքային մշակույթին և ճարտարապետական փոխազդեցություններին:
| Նիստերի բլոկ | Դահլիճ | Թեմատիկ ուղղություն | Հետազոտական շրջանակ և քննարկված հիմնախնդիրներ |
|---|---|---|---|
| Բլոկ 1 | Hall 1 |
Նախապատմություն և Անտիկ շրջան (Prehistory & Antiquity) |
Հնագիտական տվյալների համադրում, վաղ պետական մոդելների ձևավորում, տարածաշրջանային առևտրային և մշակութային ուղիներ: |
| Բլոկ 1 | Hall 2 |
Առասպել, պատմություն և ավանդույթներ (Myth, History and Traditions) |
Պատմական հիշողության կառուցարկում, բանահյուսական և ավանդազրուցային զուգահեռներ, ազգային ինքնության ակունքներ: |
| Բլոկ 1 | Hall 3 |
Հասարակություն, եկեղեցի և դրամագիտություն (Society, Church and Coinage) |
Միջնադարյան քաղաքային կյանք (օրինակ՝ Դմանիսի), եկեղեցական կառույցների սոցիալական դերը, դրամական շրջանառությունը: |
| Բլոկ 2 | Hall 1 |
Միջնադարյան քաղաքական լանդշաֆտներ (Medieval Political Landscapes) |
Հայ-վրացական քաղաքական դաշինքներ, ֆեոդալական տների փոխհարաբերություններ, տարածքային դինամիկա: |
| Բլոկ 2 | Hall 2 |
Տեքստ, վարքագրություն և պատմագրություն (Text, Hagiographical & Historiography) |
Մատենագրական աղբյուրների համադրական վերլուծություն, թարգմանչական ավանդույթներ, վարքագրական հուշարձաններ: |
| Բլոկ 2 | Hall 3 |
Միջազգային հարաբերություններ, շարժունակություն և ճանապարհորդություն (International Relations and Mobility) |
Բնակչության տեղաշարժեր, դիվանագիտական կապեր, հայկական և վրացական համայնքների դերը տարածաշրջանային առևտրում: |
| Բլոկ 3 | Hall 1 |
Կովկասագիտական հետազոտություններ (Caucasian Studies) |
Կովկասի պատմագրության ընդհանուր մեթոդաբանություն, տարածաշրջանային ինքնության և քաղաքակրթական խաչմերուկների քննություն: |
| Բլոկ 3 | Hall 2 |
Պատմագրություն և մեթոդաբանություն (Historiography and Methodology) |
Պատմագիտական դիսկուրսների վերանայում, աղբյուրագիտական նոր մեթոդների ներդրում, ապաքաղաքականացված վերլուծություն: |
| Բլոկ 4 | Hall 1 |
Կայսրություն, ինտելեկտուալներ և ինքնություն (Empire, Intellectuals and Identity) |
Օսմանյան, Պարսկական և Ռուսական կայսրությունների ազդեցությունը, 19-20-րդ դդ. մտավորականության դերը: |
| Բլոկ 4 | Hall 2 |
Հայ-վրացական առնչություններ (Armenian-Georgian Relations) |
Նոր և նորագույն շրջանի քաղաքական, մշակութային ու գիտական համագործակցության դեպքերի քննություն: |
Կոնգրեսի ընթացքում ներկայացված զեկույցները բացահայտեցին հայ-վրացական պատմական փոխառնչությունների բազմաշերտ բնույթը: Մոնպելիեի համալսարանի հետազոտող Գրիգոր Փերաձեի զեկույցը նվիրված էր 18-րդ դարի վերջին Մադրասի հայկական խմբակի (Շահամիր Շահամիրյան և այլոք) և Վրաստանի Հերակլ II թագավորի միջև ծավալված քաղաքական ու դիվանագիտական նախագծին, որը նպատակադրված էր հայ-վրացական միացյալ ճակատով պետականության վերականգնմանն ու տարածաշրջանային ազատագրական պայքարին: Օքսֆորդի համալսարանի հետազոտող Սոֆիո Կադագիշվիլին անդրադարձել էր միջնադարյան հայկական և վրացական պատմագրության մեջ Մխարգրձելի-Զաքարյանների ինքնության խաչմերուկներին՝ ցույց տալով, թե ինչպես են երկու ժողովուրդների պատմիչները ընկալել և արձանագրել այս ականավոր իշխանական տան գործունեությունը: Թբիլիսիի պետական համալսարանի Պատմության և ազգագրության ինստիտուտի տնօրեն, պրոֆեսոր Գիորգի Չեիշվիլին ներկայացրել է 11-12-րդ դարերի Բյուզանդական իմպերիալ գաղափարախոսության ազդեցությունը Վրաստանի և Հայաստանի քաղաքական լանդշաֆտի վրա: Բացի այդ, ներկայացվել են զեկույցներ Sanahin Monastery-ի և վրաց թագավորների 16-17-րդ դդ. հարաբերությունների (ըստ Սանահինի «Քյոթուկի»), ինչպես նաև 20-րդ դարի և 21-րդ դարի առաջին կեսի հայ-վրացական ճարտարապետական առնչությունների վերաբերյալ:
Գիտության ապաքաղաքականացումը և տարածաշրջանային մարտահրավերներին հակազդումը
Հարավային Կովկասում ընթացող աշխարհաքաղաքական զարգացումները հաճախ ուղեկցվում են պատմության քաղաքականացմամբ, պատմական փաստերի աղավաղմամբ և մշակութային ժառանգության յուրացման փորձերով: Այս համատեքստում «Armeno-Georgica» կոնգրեսի առանցքային ուղերձներից մեկը, որը հնչեցվել է «Գեղարդ» հիմնադրամի փորձագետների և կազմկոմիտեի անդամների կողմից, գիտության ապաքաղաքականացման և սկզբնաղբյուրահեն ակադեմիական դիսկուրսի ձևավորման imperative-ն էր:
«Գեղարդ» գիտավերլուծական հիմնադրամի վերլուծաբան, պատմաբան Գոռ Մարգարյանը շեշտել է, որ երբ պատմական կամ մշակութային խնդրահարույց հարցերը քննվում են բացառապես ակադեմիական հարթակում՝ առաջնորդվելով փաստերով և երկուստեք մասնագիտական մասնակցությամբ, դրանք դադարում են հանրային կամ քաղաքական դաշտում վեճի առարկա լինելուց: Սա թույլ է տալիս չեզոքացնել արտաքին մանիպուլյացիոն նարատիվները և թույլ չտալ, որ երրորդ ուժերը օգտագործեն պատմական անցքերը հազարամյա հարևանների միջև սեպ խրելու համար:
| Բանախոս / Պաշտոն | Ինստիտուցիոնալ պատկանելություն | Հիմնական ռազմավարական ուղերձներ և հայտարարություններ |
|---|---|---|
|
Դոկտ. Ռոբերտ Ղազարյան (Տնօրեն) |
«Գեղարդ» գիտավերլուծական հիմնադրամ |
Հարևան բարեկամ ժողովրդի պատմության ուսումնասիրումը բխում է երկու պետությունների ռազմավարական շահերից: Սա Երևանում անցկացվող նման մասշտաբի առաջին համատեղ կոնգրեսն է: |
|
Գոռ Մարգարյան (Վերլուծաբան) |
«Գեղարդ» գիտավերլուծական հիմնադրամ |
Գիտության ապաքաղաքականացումը հիմնական մարտահրավերն է: Երբ հարցը քննվում է գիտական դաշտում փաստերի հիման վրա, այն դադարում է բանավեճի առարկա դառնալ հասարակական-քաղաքական տիրույթում: |
|
Աշոտ Սմբատյան (Դեսպան) |
Վրաստանում ՀՀ արտակարգ և լիազոր դեսպանություն |
Դարավոր համատեղ պատմությունը ստեղծել է հարուստ նյութական ու հոգևոր ժառանգություն (քաղաքներ, վանքեր, ձեռագրեր): Երկուստեք հարաբերությունները գտնվում են բարձր մակարդակի վրա: |
|
Սարգիս Հայոցյան (Նախագահ) |
ՀՀ Բարձրագույն શિક્ષણի և գիտության կոմիտե |
ՀՀ-ն հանդես է գալիս որպես անմիջական ներդրող հայագիտության, վրացագիտության և կովկասագիտության մեջ: 2022-ից ի վեր Վրաստանի Ռուսթավելիի հիմնադրամի հետ համատեղ ֆինանսավորվել է 10-ից ավելի նախագիծ: |
|
Պավել Ավետիսյան (Փոխնախագահ) |
ՀՀ Գիտությունների ազգային ակադեմիա |
Հայ-վրացական պատմական առնչությունները բազմաշերտ են (քաղաքական, մշակութային, կրոնական, սոցիալական) և չեն կարող ընկալվել մեկ դարաշրջանի կամ մեկ դիսցիպլինի շրջանակում: |
|
Ակադ. Ջաբա Սամուշիա (Ռեկտոր) |
Թբիլիսիի Իվանե Ջավախիշվիլիի անվան պետական համալսարան |
Գործընկերության հիմնական սյուներն են տարածաշրջանային պատմագրության զարգացումը, ինստիտուցիոնալ կապերի ամրապնդումը և ընդհանուր պատմական ժառանգության համատեքստուալացումը: |
|
Պրոֆ. Գիորգի Չեիշվիլի (Տնօրեն) |
ԹՊՀ Պատմության և ազգագրության ինստիտուտ |
Նպատակը ոչ թե պատմությունը պարզապես վերապատմելն է, այլ հայերին և վրացիներին միավորող խորքային պատմամշակութային կապերը քննադատաբար վերլուծելը: |
Այս համատեքստում առանձնահատուկ նշանակություն է ստանում տարածաշրջանային մշակութային ժառանգության պաշտպանությունը: «Գեղարդ» հիմնադրամի իրականացրած հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ Ադրբեջանը պարբերաբար փորձեր է կատարում յուրացնելու տարածաշրջանային հուշարձանները: Օրինակ՝ Երևանի Կապույտ մզկիթի պարագայում ադրբեջանական կողմը փորձում է այն ներկայացնել որպես «ադրբեջանական հուշարձան», մինչդեռ Հայաստանը, Իրանի Իսլամական Հանրապետության հետ համագործակցությամբ, ապահովում է հուշարձանի պահպանությունը՝ դարձնելով այն հայ-իրանական մշակութային երկխոսության և կրոնական հանդուրժողականության խորհրդանիշ: Նմանատիպ յուրացման փորձեր են կատարվում նաև Artsakh-ի քրիստոնեական և Կովկասյան Ալբանիայի ժառանգության նկատմամբ: Հայ-վրացական միացյալ ակադեմիական ճակատի ձևավորումը թույլ է տալիս գիտական մակարդակով հակազդել պատմամշակութային կեղծարարություններին:
Հարակից միջոցառումներ. Կլոր սեղաններ, երիտասարդական չափումը և միջհամալսարանական ցանցերը
«Armeno-Georgica» կոնգրեսի ծրագիրը աչքի էր ընկնում իր բազմաշերտությամբ. ակադեմիական նիստերին զուգահեռ անցկացվեցին հատուկ թեմատիկ կլոր սեղաններ և երիտասարդական գիտաժողով, որոնք նպատակադրված էին ժամանակակից տարածաշրջանային խնդիրների քննարկմանը և ինստիտուցիոնալ գործընկերության ընդլայնմանը:
| Միջոցառման ձևաչափ | Անվանում / Թեմա | Ամսաթիվ և Վայր | Organizers & Partners | Առանցքային նպատակներ և քննարկված հարցեր |
|---|---|---|---|---|
| Կլոր սեղան |
«Ժամանակակից Հարավային Կովկաս. ժառանգությունը, հիշողությունը և գիտությունը որպես երկխոսության ռեսուրս» |
Սեպտեմբերի 3, 2026թ., Holiday Inn Yerevan |
«Գեղարդ» հիմնադրամ, Թբիլիսիի պետական համալսարան |
Պատմական հիշողության, մշակութային ժառանգության և ակադեմիական հետազոտությունների դիտարկումը որպես տարածաշրջանային երկխոսության և փոխվստահության կառուցման ռեսուրս: |
| Կլոր սեղան |
«Հայ-վրացական գիտական և կրթական համագործակցության ինստիտուցիոնալացում. հնարավորություններ և հեռանկարներ» |
Սեպտեմբերի 4, 2026թ., Holiday Inn Yerevan |
«Գեղարդ» հիմնադրամ, ԹՊՀ |
Հայկական և վրացական ակադեմիական ու կրթական հաստատությունների միջև երկարաժամկետ, կայուն ինստիտուցիոնալ համագործակցության մեխանիզմների մշակում: |
| Երիտասարդական գիտաժողով |
«Կովկաս — 2026. Անցյալը որպես ապագայի հիմք» |
Սեպտեմբերի 4, 2026թ., Holiday Inn Yerevan |
«Գեղարդ» հիմնադրամ, ԹՊՀ, Վարշավայի համալսարանի Արևելյան Եվրոպայի և Կենտրոնական Ասիայի իրավունքի հետազոտությունների կենտրոն |
Ուսանողների, ասպիրանտների և երիտասարդ հետազոտողների ներգրավում կովկասագիտության մեջ, ակադեմիական սերնդափոխության ապահովում: |
| Միջազգային աշխատաժողով |
«Պետականությունը և դրա ձևերը Հայաստանում և հարևան երկրներում» |
Ապրիլի 22, 2026թ., ՀՀ ԳԱԱ ԳԻՏԱԿՐԹԱԿԱՆ ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ԿԵՆՏՐՈՆ |
«Գեղարդ» հիմնադրամ, ՀՀ ԳԱԱ ԳԻՏԱԿՐԹԱԿԱՆ ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ԿԵՆՏՐՈՆ, Սիդլցեի համալսարան (Լեհաստան) |
Հայաստանի և հարևան երկրների պետականության տիպաբանական ու գաղափարախոսական հիմքերի քննություն: |
| Միջազգային աշխատաժողով |
«Ինքնություն, պետականաշինություն և առասպելաստեղծություն. էթնոքաղաքական գործընթացների դինամիկան Հարավային Կովկասում 20-րդ դարում» |
Ապրիլի 22, 2026թ., ՀՀ ԳԱԱ ԳԻՏԱԿՐԹԱԿԱՆ ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ԿԵՆՏՐՈՆ |
«Գեղարդ» հիմնադրամ, ՀՀ ԳԱԱ ԳԻՏԱԿՐԹԱԿԱՆ ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ԿԵՆՏՐՈՆ, Սիդլցեի համալսարան (Լեհաստան) |
Խորհրդային առասպելաստեղծության և հետխորհրդային էթնոքաղաքական ձևափոխությունների վերլուծություն: |
Երիտասարդական գիտաժողովի անցկացումը (Վարշավայի համալսարանի մասնակցությամբ) և դրան նախորդած ապրիլյան միջազգային աշխատաժողովները (Սիդլցեի համալսարանի հետ համատեղ) ապահովեցին հետազոտական լուրջ նախապատրաստական հենք: Այս նախաձեռնությունները թույլ տվեցին հայ և վրաց երիտասարդ հետազոտողներին ինտեգրվել միջազգային ակադեմիական ցանցերին, ինչը երկարաժամկետ կտրվածքով երաշխավորում է գիտական դպրոցների անխափան սերնդափոխությունը:
Մեդիա-էկոհամակարգը, միջազգայնացումը և հեռանկարային ազդեցությունը
«Armeno-Georgica» կոնգրեսն աչքի ընկավ բարձր միջազգային ընդգրկվածությամբ: Հայաստանից (ՀՀ ԳԱԱ Պատմության, Արևելագիտության, Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտներ, Մատենադարան, ԵՊՀ, ՀՊՄՀ, ՀԱՀ, ՌՀՀ) և Վրաստանից (ԹՊՀ, Վրաստանի համալսարան, Անդրիա Օզնիաշվիլիի համալսարան) զատ, կոնգրեսին մասնակցում էին ավելի քան 100 գիտնականներ շուրջ 10 երկրներից: Մասնակիցների ցանկում էին ներկայացուցիչներ Ֆրանսիայից, Մեծ Բրիտանիայից, Լեհաստանից, Գերմանիայից, Չեխիայից, Բուլղարիայից, Ռումինիայից, Ճապոնիայից, Ռուսաստանի Դաշնությունից և Ուկրաինայից:
Ակադեմիական արդյունքների միջազգայնացման նպատակով Կազմկոմիտեն նախատեսել է հետևյալ հստակ քայլերը.
-
Ընտրված և գրախոսման փուլն անցած հոդվածների հրատարակում Scopus / Web of Science շտեմարաններում ընդգրկված միջազգային ակադեմիական ամսագրերում:
-
Անգլալեզու գրախոսվող էլեկտրոնային պարբերականի թողարկում:
-
Համագործակցություն միջազգային առաջատար հրատարակչությունների հետ («Brill», «Routledge», «Peeters»):
Կոնգրեսի տեղեկատվական լուսաբանումն իրականացվել է «Գեղարդ» հիմնադրամի բազմականալ մեդիա-էկոհամակարգի միջոցով: Հիմնադրամի պաշտոնական կայքէջում (եռալեզու՝ հայերեն, անգլերեն, ռուսերեն) և սոցիալական հարթակներում (Facebook, Instagram, YouTube, TikTok, Telegram, X) պարբերաբար հրապարակվել են տեսանյութեր, հարցազրույցներ, լուսանկարչական ռեպորտաժներ և զեկույցների սեղմագրեր: Միջոցառմանն ակտիվորեն անդրադարձել են տեղական և տարածաշրջանային ԶԼՄ-ները («Առավոտ», «Մեդիամաքս», Հայաստանի Հանրային ռադիո, «Ախալցխայի տեղեկատվական պորտալ», «Կիզակետ», ՀՀ ԳԱԱ պաշտոնական կայք), ինչը ապահովել է գիտական քննարկումների արդյունքների լայն հանրայնացումը:
Եզրահանգումներ և ռազմավարական առաջարկություններ
«Armeno-Georgica» միջազգային կոնգրեսի անցկացումը հաստատեց, որ Հայաստանը և Վրաստանը ունեն բավարար ակադեմիական ներուժ և պետական-ինստիտուցիոնալ պատրաստակամություն՝ պատմամշակութային ժառանգությունը դիտարկելու որպես տարածաշրջանային կայունության, փոխադարձ հարգանքի և ռազմավարական երկխոսության հիմնասյուն:
Գիտական քննարկումների և ներկայացված նյութերի համադրական վերլուծությունը թույլ է տալիս անել հետևյալ առանցքային եզրահանգումները.
-
Ակադեմիական ինստիտուցիոնալացում. «Armeno-Georgica» հարթակի հիմնումը որպես երկամյա պարբերական ֆորում (որը հերթագայվելու է Երևանում և Թբիլիսիում) լուծում է հետխորհրդային շրջանում առկա ակադեմիական կապերի հատվածականության խնդիրը:
-
Գիտության ապաքաղաքականացում և պատմական ճշմարտության պաշտպանություն. Սկզբնաղբյուրների վրա հիմնված երկկողմ ակադեմիական քննարկումները թույլ են տալիս չեզոքացնել պատմության քաղաքականացման փորձերը և հակազդել երրորդ երկրների կողմից իրականացվող պատմամշակութային յուրացումներին ու կեղծարարություններին:
-
Միջազգային ինտեգրում. Առաջատար միջազգային կենտրոնների (Օքսֆորդ, Մոնպելիե, Վարշավա, Սիդլցե) մասնագետների ներգրավումը բարձրացնում է հայագիտության և վրացագիտության միջազգային վարկանիշը:
Ապագա ռազմավարական զարգացման համար առաջարկվում է.
-
Թվային արխիվի ստեղծում. Հիմնել հայ-վրացական պատմամշակութային առնչություններին վերաբերող վիմագրերի, ձեռագրերի և հնագիտական տվյալների բաց, թվայնացված միացյալ շտեմարան:
-
Համատեղ կրթական ծրագրեր. ԵՊՀ-ի և ԹՊՀ-ի միջև ներդնել ասպիրանտական ու հետդոկտորական համատեղ կրթական ու հետազոտական ծրագրեր:
-
Աղբյուրագիտական ժողովածուների հրատարակում. «Armeno-Georgica» հարթակի շրջանակներում պարբերաբար հրատարակել հայ-վրացական պատմական առնչությունների վերաբերյալ բազմալեզու աղբյուրագիտական և պատմագիտական հատորներ:
Էդուարդ Այվազյան